Sorumluluk nedir?

Sorumluluk sahibi çocuklar; kendi kaynaklarını kullanan, güvenli, kendi kararlarını kendileri veren, bağımsız hareket eden, davranışlarının sonuçlarını göz önünde tutan, başkalarının haklarını çiğnemeden kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen bireylerdir.

Sorumluluk, erken çocukluk yıllarından başlayarak çocuğun yaşına, cinsiyetine ve gelişim düzeyine uygun görevler vermekle gelişmeye başlar. Çocuğun kendi kendini yöneten, sorumluluk alabilen bir birey olabilmesi için anne baba yaklaşımları ve çocuğa sağlanan fırsatlar önemlidir.  Örneğin koruyucu anne-baba yaklaşımı, çocuğun bağımsızlık ve sorumluluk hissetmesini engeller. Anne-babalar iyi niyetle yaklaştıklarını düşünerek çocukları için her şeyi yapmaları gerektiğine inanırlar ve onların bütün yaptıklarından kendilerini sorumlu hissederler. Yemeğinden giyimine, ev ödevlerinden hobi ve arkadaş seçimlerine kadar, çocuk adına her şeye karar verirler. Fakat çocuklarını bütün sonuçlardan korudukları için onların öz güvenlerini ve bağımsızlıklarını yok edebilirler.

Bir başka aile tutumu olan demokratik yaklaşım, çocuğun sınırlar içinde karar vermesine ve bu kararların sorumluluğunu taşımasına olanak tanır. Bu yöntem, sorumluluk almayı içeren bir yaklaşımdır. Aynı zamanda öz disiplini, yani kendi kendini yönetebilme yeteneğini geliştirir. Bu tutumu benimseyen aileler, evdeki işler konusunda çocuktan yardım beklediklerini açıkça belirtirler. Böylece başlangıçta çocuğun acemice yapacağı bu işler, daha sonra deneyime ve sorumluluğa dönüşecektir.

Bu nedenle iki buçuk yaşından başlayarak döke saça da olsa çocuğun çorbasını kendi başına içmesine fırsat vermek, kendi odasında kendi yatağında yatmasına ortam hazırlamak, sofra hazırlama, alışveriş, araba temizliği gibi konularda onun yardımını beklemek, “sorumluluk” konusunda çocuğu cesaretlendirici ve destekleyici bir ortam sağlar. Bu ortam, çocuğun kendi kendine yetmesine ve kendini yönetmesine fırsat vereceğinden onun kendine olan güvenini de artıracaktır. Çocuğunuzun öncelikle evde bazı sorumluluklar üstlenerek sorumluluk bilincinin gelişmesi, onun okul ile ilgili sorumluluklarını da daha kolay üstlenmesine ve karşılaşabileceği sorunlarla baş edebilmesine yardımcı olacaktır.

Sorumluluk, başkalarının söylediği her şeyi yerine getirme olarak düşünülmemelidir. Anne-babanın, öğretmenin ya da çevredeki herhangi birinin söylediklerini yerine getiren çocuğa her zaman sorumlu çocuk gözüyle bakamayız. Bu şekilde davranan çocuk, gerektiğinde, öncelik vermesi gereken konuların ayrımını yapamaz.

Sorumluluk Nasıl Kazandırılır?

Çocuklarda sorumluluğun gelişimi, çocuğun fiziksel gelişimine, kişilik özelliklerine, anne babaların tutumlarına göre değişiklik gösterir. Önemli olan çocuğun kendiyle ilgili yaptığı davranışlarda engellenmemesidir. Örneğin koruyucu anne-babalar daha bebeklikten itibaren “O yiyemez, çocuktur”, “O giyemez çocuktur” deyip çocuğun her işini kendileri yaparlar, ilköğretim çağına gelindiğinde okul çantasını hazırlama işi bile annenin görevidir. Sık sık görürüz; bir soru sorulduğunda çocuğun yerine cevap vermeye kalkan anne-babaları. İşte bu ve benzeri davranışlar çocukta sorumluluk duygusu ve kişilik gelişimini olumsuz etkileyen anne-baba tutumlarıdır. Duygularını, tepkilerini rahatça ifade etmesine, gerektiğinde ‘hayır’ demesine izin verilmeyen çocuklar bağımsız bir kişilik geliştiremez. Bu nedenle bu çocuklar sorumluluk bilinci kazanmakta zorlanırlar.

Çocuğa sorumluluk kazandırmada önemli olan anne-babanın çocuğun işini yapmayı bırakması ve kendi işini kendisinin yapması konusunda ısrarcı davranabilmesidir.

Çocuğunuza sorumluluk kazandırmaya yönelik bazı öneriler

  • Çocuğun davranışında istenen değişimin gerçekleşebilmesi için önce çocuğun bu değişim hakkında bilgilendirilmesi gerekir. Kuralların neden konduğunu ve sorumluluğun önemini anlatarak başlayabilirsiniz. Çocuklar, niçin bazı işleri yapmak zorunda olduklarını anlar ve bilirlerse, ne zaman ailelerine yardımcı olmaları gerektiğini, ne zaman bağımsız davranabileceklerini öğrenmiş olurlar. Örneğin odasını düzenlemesi, ödevlerini yapması, çantasını hazırlaması vb.
  • Çocuğa yapılan bilgilendirmeden sonra, çocuğun söz konusu davranışı gösterebilmesi için ona bir süre tanınması gerekir. Bu süre içerisinde yapılan takip sonucunda çocuğun sorumlu olduğu davranışı yapıp yapmadığına, ne kadar sürede yaptığına dikkat etmeniz uygun olacaktır.
  • Çocuğun yaşına uygun sorumluluklar listesi hazırlanabilir. Sorumluluğunu üstlenmek istediği işleri bu listeden seçmesine fırsat verilir. Bu listeden seçim yapması konusunda onu zorlarsanız ya da yapacağı işleri siz seçerseniz sorumluluk duygusunu geliştirmeniz zorlaşacaktır.
  • Çocuğunuza sorumluluklarını yerine getirmediği zaman ne gibi bir ceza veya yaptırımla karşılaşabileceğini söylemek yerine işini bitirdiğinde onu manevi yönden destekleyerek (aferin, çok güzel oldu, teşekkür ederim gibi) güven duygusunun ve sorumluluk bilincinin gelişmesini sağlayabilirsiniz.
  • İstenen davranış eğer gerçekleşmiyorsa, davranış yeniden hatırlatabilirsiniz.
  • Çocuğunuza uygun model oluşturabilirsiniz. Çünkü sorumluluk kazandırmak istediğiniz halde sizin sorumluluklarınızı yerine getirmemeniz onu olumsuz etkileyecektir.

Değişik Yaş Gruplarındaki Çocukların Alabilecekleri Sorumluluklar

Altı Yaş Çocuklarının Alabilecekleri Sorumluluklar

  • Sofrayı, hazırlamaya yardım etmek,
  • Odasını ve oyuncaklarını toplamak,
  • Tek başına yemek yiyebilmek,
  • El, yüz gibi kendi temizliğini yapabilmek,
  • Giyeceklerini önerileri dikkate alarak seçmek ve kendi başına giyinmek,
  • Kirli giyeceklerini sepete atmak,
  • Telefona gerektiği şekilde cevap vermek,
  • Ayakkabılarını bağlamayı öğrenmek,
  • Kendi kendine hazırlanmak (örn. saçını tarama).

Yedi Yaş Çocuklarının Alabilecekleri Sorumluluklar (6 yaştaki sorumluluklara ek olarak)

  • Dişlerini fırçalamak,
  • Çantasını hazırlamak,
  • Başladığı işi bitirmek,
  • Ödevlerini hazırlamak, 

Sekiz Yaş Çocuklarının Alabilecekleri Sorumluluklar (7 yaştaki sorumluluklara ek olarak)

  • Hatırlatmadan öz bakımını yapmak ve odasını toplamak,
  • Okuldan gelen mesajları iletebilmek,
  • Dersleriyle ilgili sorumlulukları alabilmek,

9-11 Yaş Çocuklarının Alabilecekleri Sorumluluklar (8 yaştaki sorumluluklara ek olarak)

  • İlgilerini belirleyip, zaman planlamak ve günlük programlar yapabilmek,
  • Ev dışı yakın yerlere gidip gelebilmek,
  • Alışveriş yapmak,
  • Arkadaşlarıyla iyi ilişkiler kurmak
  • Başkalarının hakkına saygı göstermek,

Son söz olarak, yetişkinlikte sorumluluk sahibi ve kendine yetebilen bireyler yetiştirmek için, küçük yaşta sorumluluk duygusunun temellerini atmak gerekir. Sorumluluk kazandırmaya yönelik sunulan önerileri dikkate almak ve uygulamaya çalışmak hayatınızı kolaylaştıracaktır.

Nida Özşahin Terkuran – Uzm. Psikolog/Psikoterapist